'Ik ging mee naar de zondagsschool en zij ging met mij mee naar de heilige mis' , Anne-Marie Regtering

Na het anti-carnavalsverhaal in het vorige bericht - wat al gauw als anti-katholiek klinkt - volgt hier een reactie van Anne-Marie Regtering.  Deze geboren en getogen Treebeekse is katholiek opgevoed. Zij laat zien dat katholiek en fries-protestant heel goed samen konden gaan. Maar eerst geeft zij een correctie op de naam van de katholieke school die ter sprake kwam in het blogbericht van 4 februari jl.

Anne-Marie schrijft:

' … ik moet toch een paar kanttekeningen maken. De Sint Claraschool was een middelbare meisjesschool (MMS) en HBS in Heerlen centrum. In de grote katholieke Sint Franciscusschool in Treebeek was links de lagere jongensschool en de jongensmulo, en aan de rechterkant de lagere meisjesschool en de meisjesmulo. De speelplaatsen waren door een muur gescheiden. Alleen bij de katholieken werden de jongens en meisjes apart gehouden (;-).

De laatste werkzaamheden aan de Sint Franciscusschool in 1919. 
Links lagere jongensschool en ook jongensmulo, rechts lagere meisjesschool en ook meisjesmulo. Later werd er een muur gebouwd tussen de speelplaatsen.  

De afstand tussen mensen met een ander geloof was ook niet zo eenduidig. Mijn katholieke ouders waren al vanaf eind jaren veertig bevriend met een Fries protestants echtpaar. Met een van hun dochtertjes, Jitty Dijkstra, ging ik mee naar de zondagsschool en zij ging met mij mee naar de heilige mis. Het was leuk om een totaal andere sfeer te proeven en er is nooit een probleem van gemaakt. Later hoorde ik wel van mensen dat ze niet eens met andersdenkenden mochten praten, maar ik heb zoiets nooit gemerkt. Ook op het Treebeekplein speelden alle kinderen gewoon met elkaar. Misschien inderdaad de gereformeerden wat minder. 

Er waren toen ook al gemengde huwelijken. Ik weet dat de Friese protestantse vaders van twee vriendinnen destijds met een katholiek meisje trouwden, maar ze moesten dan wel eerst katholiek worden! Bij de gereformeerden kwamen die gemengde huwelijken waarschijnlijk niet voor, of veel minder, zij waren in onze ogen toch wat strenger in de leer. 

De ouders van mijn vader kwamen in 1918 vanuit Gelderland via het Duitse Emmerich naar Treebeek.'

Een 'still' uit de film over Treebeek (blogbericht van 4 feb. 2018): Anne-Marie Regtering : 'Ik heb mezelf teruggezien: links met dat ernstige gezicht, naast de verkeersbrigadier. Ik was toen 10 jaar.' 

Een anti-carnavalsavond in Treebeek en meer - Hans Smedema

Hier volgt een herinnering aan een anti-carnavalsavond uit de tijd dat ik zelf nog helemaal niet wist dat zoiets bestond. Ik was een jongetje van acht jaar. Het vervolg op carnaval, de vastentijd, komt ook aan bod. Prachtig om te lezen.

Hans Smedema schrijft: 'Graag wil ik ook een duit in het zakje doen met een een foto van een anti-carnavalsavond in 1957, in de geref. kerk van Treebeek, dat gebouw met een prachtig jeugdhuis en daar bovenop een kerk. Om de inrichting van dat jeugdhuis te bekostigen werd in de jaren ’50 door alle jeugdverenigingen een actie gevoerd onder de naam ‘het nullenplan’ (100, 1000 enz). Daarbij hoorde ook een lied:

want ja het moet

want ja het kan

alles voor het nullenplan

moeder legt haar kwartje neer

vader geeft wat meer

maar ook de cent van kleine Jan

helpt mee voor het nullenplan     

Anti-carnavalsavond in het nieuwe jeugdhuis

Het resultaat was een fraai ingericht jeugdhuis met een grote zaal en een podium. Op dat podium zijn destijds de mooiste taferelen ten tonele gebracht. Als ik daar nu op terugkijk, is dat met een zekere trots maar ook een beetje meewarig. Wat waren we blij en gelukkig met wat we toen op de planken brachten en wat voelden we ons rijk, maar indachtig het hier en nu stelde het allemaal niet veel voor. Het was, vergeleken met vandaag de dag, eigenlijk allemaal niks. Wat is er veel veranderd in de tijd. Neem nou die foto van de anti-carnavalsavond van 2 maart 1957, zestig jaar geleden. We speelden liederen uit de bundel ‘kun je nog zingen, zing dan mee’, een muzikaal optreden met vijf mondharmonica’s en een theekist als bas. 

Een ingetogen clubje voor een volle zaal. Probeer je zo’n optreden eens voor te stellen in een uitzending van DWDD met Matthijs van Nieuwkerk.

Zeg nou zelf: de wereld is onherkenbaar veranderd. Hoe hebben wij ons daarin staande weten te houden?

Op het podium bespeelt Margje Eshuis van de Hommerterweg in Hoensbroek de bas, een lege theekist van groothandel Bosch, met een stuk touw als snaar. Daarnaast een, net als Margje, lang-gerokte jonge dame, mogelijk Pita Eshuis, broer van Joop Eshuis van het Treebeekplein, met een woodblokje voor de maat. Aandoenlijk om te zien. En dan de vijf mannen met hun mondharmonica’s. Een toonbeeld van overgave en toewijding.

Natuurlijk wilden we ook de blitz maken, want kijk eens hoe dit clubje heette? LES ENFANTS TERRIBLE. Niet te geloven, wat een lef…

Zittend van L. naar R. Kees Smedema uit de Ringstraat in Treebeek en Jan Schraa of ook een Eshuis? Staand van L naar R Hans Smedema uit de Ringstraat, broer van Kees en dan iemand waarvan ik de naam niet meer weet. Daarnaast Gerardus Timmerman uit het Leeuwstuk (een woonwijk tussen Treebeek en Brunssum).

Wat een heerlijke tijd. Wat lief en wat braaf. Wat een rust en wat een vrede, maar ook wat een feest als tegenhanger van het RK carnaval.

Restjes opmaken voor de vasten

Als gereformeerden hadden wij er best begrip voor dat de katholieken de avond voor de vasten de restjes lekkernijen opmaakten, anders moesten ze die weggooien en dat was natuurlijk zonde. En we hadden er ook nog begrip voor dat het later niet alleen de laatste avond voor de vasten zo ging, maar ook de avond daarvóór. Maar toen het niet bleef bij het alleen opmaken van de restjes eten en drinken, maar dat er een heel jaar voor werd gespaard om een paar dagen vóór de vasten eens flink uit de band te kunnen springen, zeiden we als rechtgeaarde calvinisten: dit kan niet, dit gaat te ver! Achteraf denk ik: misschien waren we ook wel een beetje jaloers op de katholieken. Zij durfden wat wij niet mochten. Zij leefden royaal en uitbundig en sprongen zo nu en dan lekker een beetje uit de band en wij leefden heel braaf, sober en ingetogen.

Hoe kwam dat eigenlijk? Wie en wat hield ons tegen?

Als kinderen van de reformatie, met Abraham Kuyper als voorman, namen we het leven serieus en ernstig. Wij leefden in zijn kielzog. Daarom lazen we de Spiegel en niet de Panorama. Daarom gingen we op zondag twee keer naar de kerk en op één avond in de week naar de catechisatie.

‘Rehoboth’  Treebeek. De foto is genomen in 1956 op de trappen van de ingang van het jeugdhuis.

Oefenen voor het rechte pad

Daarom namen we ook deel aan het rijke verenigingsleven, jongens en meisjes apart, een oefenplaats waarin we werden gevormd en toegerust tot trouwe navolgers van Christus en goede lidmaten van kerk, staat en maatschappij.

De Jongelings Vereniging op Gereformeerde Grondslag (JV op GG) ‘Rehoboth’ in Treebeek was zo’n leerschool. De foto is genomen in 1956 op de trappen van de ingang van het jeugdhuis. Daar staan voor het merendeel allemaal zonen van Friese ouders. Allemaal oorlogskinderen die met zovele anderen hun beste krachten hebben gegeven om Nederland na de bevrijding in 1945 weer te doen herrijzen. Dankbaar voor hun voorgeslacht en hopelijk trots op hun nageslacht. Ik sta helemaal achteraan links, de gebruikelijke plek voor een voorzitter. We hadden alles nog voor ons en nu hebben we het meeste al weer achter ons. Dankzij al die jonge mensen (onze ouders) die aan het begin van de 20^e eeuw vanuit Friesland zijn neergestreken in het roomse zuiden en daar gezinnen hebben gesticht, konden wij ons in de toen welvarende mijnstreek ontwikkelen tot goede staatsburgers en trouwe navolgers van Christus.

Er is nóg zo’n leerschoolfoto, niet van de JV maar van de knapenvereniging, de KV, jongens van 12-16 jaar. Dan weten we gelijk hoe oud ongeveer het knaapje was uit het lied ‘knaapje zag een roosje staan’. De knapenvereniging was het voorportaal van de JV. Op de foto tonen de meesten, waaronder ik zelf, ons overgangsdiploma naar de JV. Dat diploma strekte ons tot aanbeveling op de jongelingsvereniging.

Tenslotte was er een derde leerschool en oefenplaats in Zuid-Limburg: de padvinderij. 

Het was niet alleen belangrijk om je in geestelijk opzicht te trainen en te ontwikkelen, maar dat gold ook voor je lichaam als tempel van God. Op de foto’s, genomen in Treebeek in 1946, staan veel kinderen van Friese ouders, waaronder mijn oudere broers Hette en Pieter. 

Allen hebben een pad gezocht en gevonden, hopelijk het rechte pad, om hun leven vorm te geven en in te richten naar de toen geldende normen en waarden.

Het leven in Zuid-Limburg was een serieuze zaak, maar er waren gelukkig ook vele feestelijkheden, zoals de jaarfeesten van de verenigingen en niet te vergeten de anti-carnavalsavond. Het waren allemaal hoogtepunten binnen de veilige muren van de Friese enclaves.

Hulde aan Zuid-Limburg!

Hulde aan Friesland!

Lang leve de Friezen!'

Aswoensdag. Ervaringen van Henk van der Weij

Het is vandaag aswoensdag. De dag na carnaval. 

Henk van der Weij, geboren in Gorredijk (Friesland), verruilde in 1953 zijn baan bij Fokker in Amsterdam voor een baan bij de staatsmijn Emma. Dat was wel even wennen. Hij schrijft: ’Als een volkomen onbekend mens met gewoontes en gebruiken van de roomskatholieke kerk ben ik vanuit Amsterdam naar de Staatsmijn Emma gegaan en gaan werken in de electro werkplaats. Daar heb ik een paar voor mij wonderlijke dingen meegemaakt.

Voordat ik ging werken kwam je in een ruimte waar je jezelf kon omkleden. Daarna ging je naar de werkplaats. Je ontmoette dan een aantal mensen en zo langzamerhand kwam je met elkaar aan de praat. Vroeg mij iemand “Wat bist doe mie jong. Bist du ene Pruus?” ”Nee, ik bin ginne Pruus.” ”Bist du ene Bels?”  ”Nee, ik bin ginne Bels.” ”Bist du dan een Hollenger?” ”Nee, ik bin ginne Hollenger.” ”Maar wat bist du dan?” ”Ik ben een Fries!” Nou daar had hij nog nooit van gehoord. Wist ook niet dat er een Friesland bestond.’

En de dag na carnaval maakte hij het volgende mee.

”Mijn maat kwam ’s ochtends op het werk met een voor mij een beetje vies voorhoofd. Ik meende hem daarop te moeten wijzen. Maar dat hoorde zo. Het was aswoensdag en dan moest je namelijk ’s morgens eerst langs de priester om de zonden die je tijdens carnaval gedaan had vergeven te krijgen. Dat gebeurde door een houtskool kruisje op het voorhoofd. Was je weer een goed mens.”

Zie voor een toelichting op de betekenis van aswoensdag:

https://www.youtube.com/watch?v=RBQqq_mpBbQ

Er is inmiddels veel veranderd, want zie wat er op de website van de protestantse (PKN) Domkerk te Utrecht geschreven staat. 

Woensdag 14 februari om 19.00 uur: Vesper van Aswoensdag

In de vesper van woensdag 14 februari om 19.00 uur, Aswoensdag, bestaat er de mogelijkheid om het askruisje te ontvangen. In de viering van Aswoensdag ligt het hoofdaccent op inkeer en concentratie op de eigenlijke dingen. De as van Aswoensdag legt de verbinding met de palmtakjes van Palmzondag 2017, dietijdens de viering verbrand worden tot as. Wie wil, wordt tijdens de viering getekend met het kruis.

Waar een jaar of vijftig geleden door de protestanten nog vreemd tegenaan gekeken werd (een raar rooms gedoe) is nu in verschillende protestantse kerken een goed gebruik geworden.

Geen carnaval voor de noorderlingen, maar toch genieten. Eeke van der Weij

Vorig jaar om deze tijd schreef ik:

De Gereformeerde kerk van Treebeek organiseerde begin jaren `60 nog anti-carnalvalsavonden om de jongeren uit de eigen gelederen toch vooral weg te houden van het Limburgse carnaval. Iets dat op den duur onhoudbaar bleek.

(bericht van 10 februari 2017)                                                          

Eeke Verweij, dochter van een Friese vader en een Friese moeder, schreef mij onlangs:

„Weet je, dat die ontstaan zijn in de tijd dat ik lid, zelfs presidente, was van de M.V. (meisjesvereniging) Lydia in Treebeek. En dat we toen met veel enthousiasme die avonden organiseerden samen met de J.V. (jongensvereniging) Rehoboth. Een aantal jongens had zelfs een orkest samengesteld, mijn twee broers Hans en Kees speelden mondharmonica, een ander speelde op een zaag en weer een ander had een soort trommel gefabriceerd. Wat konden we toen met weinig materiaal toch iets maken waar we ook nog van genoten!!"

 Beelden van een carnavalsoptocht in Brunssum (2015) zijn te zien op: 

https://www.youtube.com/watch?v=Q2m9VBFGIjY 

Treebeek in de jaren `50

R.K. Kerk te Treebeek

Van jongs af aan ben ik vertrouwd geraakt met mensen in hokjes in te delen. Dat is bepaald niet iets waar ik trots op ben. Toch werd ik me daar weer eens sterk van bewust toen ik de film ’Treebeek 1950-1955’ zag. De film brengt allerhande soorten bewoners van Treebeek in beeld. Als we het bij ons thuis of in bredere familiekring over andere mensen hadden dan werden die steevast aangeduid met ’die Hervormden’, ’die van de Baptistenkerk’, ’die kinderen van de Nutsschool’ (dat waren mensen die ’nergens aan deden’), ’O ja, die roomsen’, ’die van onze (Gereformeerde) kerk’, etc.

(Voormalige) Gereformeerde kerk te Treebeek

Treebeek, hoe onbekend en gering van omvang ook, was een afspiegeling van de gehele Nederlandse, sterk verzuilde, samenleving, getuige het nu volgende citaat van Wiel Kusters (1):

’De protestantse mijnwerkers (2) kwamen vooral uit Groningen, Friesland, Drenthe en de Gelderse Achterhoek. De godsdienstige diversiteit was in sommige van de nieuw gebouwde koloniën groter dan in de oude dorpskernen. Zo telde Treebeek rond 1960 tien kerkgenootschappen. Ongeveer 35% van de bevolking was van protestantse huize, 5% was niet kerkelijk. Voor Limburgse 

begrippen was dit iets bijzonders. Er woonden Nederlands-Hervormden en Gereformeerden, er was een Hersteld Apostolische en een Evangelisch-Lutherse Kerk, een Baptisten- en een  

Pinstergemeente. Verder kwam men er Jehova’s getuigen tegen en soldaten van het Leger des Heils.’

Ned. Hervormde kerk te Treebeek 

De genoemde film laat een en ander van die verscheidenheid zien. Zo tonen de filmbeelden de St. Franciscusschool (katholieke jongens), St. Clara (voor de roomse meisjes), De Beatrixschool (Hervormd), De Nutsschool (neutraal), de Gereformeerde school. 

De film was voor mij een feest der herkenning. Ik zag meerdere van mijn onderwijzers van de lagere school. Meester Mulder (bijgenaamd Pukkie) en meester bijgenaamd Tetsel (zijn echte naam daar kan ik nu even niet opkomen) zag ik bokje springen op het schoolplein. Mijn broer Hans, toen een jaar of zeven/acht stond in een kring bij één of ander spel.

Mijn juffrouw van de kleuterschool zag ik terug bij de beelden van de Prinses Marijkeschool (protestants). Verder zien we de fanfare van de Baptisten, genaamd De Bazuin. Dirigent Albert Niemijer (afkomstig uit Groningen) slaat de maat.

Ik zou zeggen: bekijk de beelden. Ben je zelf in deze contreien opgegroeid in de jaren`50 tot`60 dan herken je vast ook oude bekenden.

De link naar de Treebeekfilm is:

https://www.youtube.com/watch?v=LY1ibcl2ZjA

(1) Kusters, Wiel (2012), In en onder het dorp. Mijnwerkersleven in Limburg. Wiel Kusters, Maastricht en Uitgeverij Van Tilt Nijmegen.

(2) Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat de Friezen de grootste groep vormden.

Baptistenkerk te Treebeek

Friezen in de Limburgse politiek

De samenwerking tussen de (Limburgse) roomskatholieken en protestanten (doorgaans noorderlingen) ging niet van een leien dakje. Dat kwam o.a. aan het licht bij de vorming van het CDA. De anekdote in het vorige bericht vormt daarvan een illustratie. 

De samenwerking tussen de geloofsgroepen komt ook ter sprake tijdens een gesprek dat ik in april 2016 heb met Driek Portiek. Maar uit zijn verhaal blijkt ook dat er toen toch al lichtpuntjes te bekennen waren. 

Zo vertelt hij dat er in de Verlengde Wilhelminastraat een katholieke kerk stond (gebouwd in de jaren vijftig). Er was een actie op touw gezet om de kerk van een klokkenstoel te voorzien. Gerrit Spinder (mijn oom van gereformeerde huize) schroomde niet om mee te doen en geld in te zamelen voor de (katholieke) klokkentoren.

Oom Gerrit (oudste broer van mijn vader) zat, net als mijn vader, in de politiek. Hij was lid van de CDA-fractie van de gemeenteraad van Heerlen. Dat was in de tijd dat Driek Portiek fractievoorzitter was. Beiden, zowel oom Gerrit als Portiek waren/zijn van oorsprong Friezen. Meestal waren de naar Limburg getrokken Noorderlingen hervormd of gereformeerd. Driek Portiek vormt daarop een uitzondering: hij is van katholieke huize. 

Katholieken en protestanten in Friesland

Dries Portiek brengt zijn jeugd door in Friesland. En ook daar waren de verhoudingen tussen katholieken en protestanten niet altijd even gemakkelijk. Hij vertelt: 

`We zijn katholiek opgevoed. Tot je zesde jaar speelde je met gereformeerde en hervormde jongens. Zodra je naar de lagere school ging was het afgelopen. Over en weer riepen de kinderen elkaar na. Dan klonken liedjes als: Roomse papen, heilige schapen. Of: De gereformeerde reuzen met de lange neuzen die staan voor het hek met de appel in de bek. 

In Heeg was een dominee die sprak vanaf de kansel dat de gereformeerden niet bij de katholieke middenstand mocht kopen.`

Afkomst verbindt?

Ik zelf stond er overigens van te kijken dat mijn oom zo ruimhartig was voor de katholieken. Misschien heeft het geholpen dat fractiegenoot Dries Portiek ook van Friese komaf was…?

afbeelding: De kleine St.-Jan. Een schilderij van Harrie Leblanc. (kerkje bij de markt in Hoensbroek).

Een Fries in de gemeenteraad van Brunssum

De plaats waar ik geboren ben haalde op 9 december jl. de voorpagina van de Volkskrant. 'Wat is daar aan de hand?', vraagt de krant zich af, omdat in de afgelopen periode Brunssum vaker in het nieuws was met minder fraaie berichten. Bij de recente berichten over de gemeenteraad staat de persoon van Jo Palmen centraal. Dat deed me denken aan mijn vader, die rond de jaren tachtig deel uit maakte van die gemeenteraad en uit zijn mond hoorde ik regelmatig diezelfde naam. De belevenissen van mijn vader rondom het raadswerk waren tussen hem en mij een geliefd gespreksonderwerp. In mijn herinnering kwamen diverse verhalen bovendrijven. Minstens één daarvan wil ik jullie niet onthouden.

Mijn vader zat aanvankelijk in de raad namens de ARP (de Anti Revolutionaire Partij). Een protestantse partij met gereformeerde wortels. Daarnaast was ook de protestantse CHU (Christelijk Historische Unie) vertegenwoordigd. Het waren minifracties vergeleken met de katholieken, verenigd in de KVP. In 1980 vond het historische samengaan plaats van de de drie genoemde partijen. Zij fuseerden tot het CDA, zoals we dat heden ten dage kennen. Voordat het zover was, is er heel wat water door de Maas, of - om dichter bij Brunssum te blijven - de Rode Beek, gestroomd. Het bekende t.v.programma `Andere tijden`, heeft er een fraaie aflevering over gemaakt, waarin gesteld wordt:

Het was een ingewikkelde opgave om de drie partijen organisatorisch op één lijn te krijgen, maar de grootste struikelblokken op weg naar het CDA waren toch wel de verschillen in mentaliteit en cultuur.

Dit ondervond mijn vader aan den lijve. Bedoelde verschillen deden zich in Brunssum extra sterk gelden omdat daar - in elk geval voor wat mijn vader betreft - ook nog het verschil in herkomst bij kwam. Het Friese karakter van mijn vader botste nogal eens met de Limburgse mentaliteit.

En dan nu het verhaal…

De nieuwe, gefuseerde fractie is voor het eerst bijeen voor een fractievergadering: een stuk of 9 (ex-)KVP-ers, overwegend autochtone katholieke Limburgers, waaronder genoemde Jo Palmen (toen nog lid van het CDA), 1 (ex-)CHU-er, 1 (ex-)CDA-er. De 2 laatstgenoemden behoren tot de 'import'-noorderlingen (Friezen en anderen afkomstig uit de noordelijke provincies). Het gaat er wat rommelig aan toe. Iemand van de oude KVP-fractie zit voor. Mijn vader ziet het enige tijd aan en vraagt dan het woord. Hij herinnert de aanwezigen eraan dat zij als christelijke partijfractie bijeen zijn en spreekt dan de woorden: 'Beginnen jullie niet met gebed?' Even valt er een doodse stilte. Dan wordt hij niet-begrijpend aangestaard. 
Het duurde wel even voor hij in die nieuwe fractie zijn draai gevonden had.

Zo zijn er meer voorbeelden, die mogelijk in latere berichten aan bod komen.

Beste lezer,

Herinner je je ook nog een leuk of interessant verhaal uit die tijd, van je vader, moeder of je opa, oma, waarin Friezen een rol spelen? Schrijf het op en stuur het naar sspinder@upcmail.nl . Je mag me ook vragen om je te bellen als wel wilt vertellen, maar er tegenop ziet om te schrijven (of er geen zin in hebt). In dat geval maak ik er wel een geschikt schriftelijk stukje van.